Naturalna strefa roślinności brzegowej wzdłuż cieku. Źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
Strefa ripariańska – definicja i granice
Strefą ripariańską określa się pas roślinności bezpośrednio sąsiadujący z korytem cieku, podlegający cyklicznym zalaniom lub przynajmniej regularnie zasilanym przez wody gruntowe stojące w łączności hydraulicznej z korytem. W warunkach naturalnych polska strefa ripariańska małych potoków podmiejskich obejmuje pas od kilku do kilkudziesięciu metrów po obu stronach koryta.
W wyniku urbanizacji i zabudowy podmiejskiej strefa ta jest często zredukowana do wąskiego pasa tuż przy krawędzi koryta lub całkowicie zniszczona przez zabudowę, ciągi komunikacyjne lub uprawy. Przywrócenie choćby fragmentów tej strefy jest jednym z pierwszych kroków renaturalizacji cieków.
Funkcje ekologiczne i hydrologiczne
Stabilizacja brzegów
Systemy korzeniowe drzew i krzewów wnikające w skarpy koryta mechanicznie je stabilizują, ograniczając erozję boczną. Wierzby (Salix spp.) i olsza czarna (Alnus glutinosa) należą do gatunków, których korzenie szczególnie dobrze przenikają materiał mineralny skarp, tworząc trwałe opancerzenie biologiczne. W odróżnieniu od narzutu kamiennego umocnienie to nie przerywa ciągłości biologicznej brzegu.
Strefa buforowa dla biogenów
Roślinność brzegowa wychwytuje azotany i fosforany spłukiwane z terenów zagospodarowanych. Część biogenów jest pobierana przez rośliny, część wiązana w glebie przez mikroorganizmy. Skuteczność tej funkcji zależy od szerokości pasa roślinności – pasy szerokości poniżej 5 metrów wychwytują znacznie mniejszy ładunek niż pasy 15–30 metrów, zgodnie z obserwacjami opisanymi w literaturze hydrologicznej.
Zacienienie wody
Korony drzew brzegowych ograniczają nagrzewanie wody latem, co ma znaczenie dla gatunków ryb wymagających chłodniejszej wody, takich jak pstrąg potokowy (Salmo trutta m. fario). W potokach pozbawionych roślinności brzegowej latem temperatura wody może wzrastać powyżej tolerancji termicznej wielu organizmów wodnych.
Dostawa materii organicznej
Opadające liście i gałęzie trafiające do koryta stanowią podstawę łańcucha pokarmowego w ekosystemach małych cieków. Makrobezkręgowce rozdrabniają i rozkładają materię organiczną, dostarczając energię konsumentom wyższego rzędu. W ciekach podmiejskich bez roślinności brzegowej ten mechanizm jest praktycznie nieobecny.
Skład gatunkowy rodzimej roślinności brzegowej
W Polsce typowe dla małych potoków gatunki rodzime to:
- Drzewa: olsza czarna (Alnus glutinosa), wierzba biała (Salix alba), wierzba krucha (Salix fragilis), jesion wyniosły (Fraxinus excelsior), wiąz polny (Ulmus minor).
- Krzewy: wiciokrzew czarny (Sambucus nigra), trzmielina europejska (Euonymus europaeus), dereń świdwa (Cornus sanguinea), kalina koralowa (Viburnum opulus).
- Runo: pokrzywa (Urtica dioica), wiązówka błotna (Filipendula ulmaria), śledziennica skrętolistna (Chrysosplenium alternifolium), tojeść pospolita (Lysimachia vulgaris).
Gatunki inwazyjne – zagrożenie dla strefy ripariańskiej
Brzegi polskich potoków podmiejskich są często zdominowane przez rdestowce (Reynoutria japonica, R. sachalinensis, R. ×bohemica) – gatunki inwazyjne objęte w UE rozporządzeniem (UE) nr 1143/2014 w sprawie inwazyjnych gatunków obcych. Rdestowce tworzą zwarte łany wypierające rodzimą roślinność i mechanicznie osłabiają skarpy podczas zimy. Ich usuwanie jest długotrwałe i wymaga wielosezonowych działań.
Przywracanie roślinności brzegowej
Odtwarzanie roślinności ripariańskiej polega na kilku etapach. Pierwszym jest wyeliminowanie lub ograniczenie gatunków inwazyjnych tam, gdzie dominują. Następnym – sadzenie rodzimych drzew i krzewów. W Polsce stosuje się najczęściej sadzonki z materiału lokalnego, ponieważ różne populacje np. olszy czy wierzby mogą różnić się odpornością na lokalne warunki glebowe i wodne.
Sadzonki umieszcza się bezpośrednio w strefie podmokłej i na skarpach koryta. W przypadku olszy efektywnym sposobem jest stosowanie kiszek faszynowych – wiązanek gałęzi wierzbowych i olchowych wbitych w skarpę, które zakorzeniają się w sezonie wegetacyjnym i tworzą żywą osłonę dla erodowanego brzegu.
Szerokość pasa ochronnego
W Polsce ustawa Prawo wodne określa strefy ochronne wód, jednak dla małych cieków prywatnych zasady te nie zawsze mają zastosowanie wprost. W dobrej praktyce projektowej zaleca się zachowanie lub odtworzenie pasa roślinności szerokości minimum 5 metrów od krawędzi koryta po każdej stronie. W warunkach działek podmiejskich, gdzie cieki często graniczą z ogrodami, uzyskanie takiej szerokości bywa niemożliwe, co czyni renaturalizację zadaniem wymagającym kompromisów.
Źródła
- Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach – opracowania dotyczące zadrzewień śródpolnych i stref buforowych.
- Główny Inspektorat Ochrony Środowiska – oceny stanu ekologicznego rzek i potoków.
- Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska – informacje o gatunkach inwazyjnych w Polsce.